“Zijn Maria en Elisabet ook onder de pastores?”

Lc 1, 39-56
en het pastoraat van ontmoeting

Doctoraalscriptie ter afsluiting van de theologiestudie aan de
Katholieke Theologische Universiteit te Utrecht vestigingsplaats Amsterdam

door Petronella Maria Elizabeth Hogervorst-van Kampen, Juli 1997
Scriptiebegeleider: Dr J.F.M.Smit osa

Tijdens het schrijven van mijn scriptie heb ik iets interessants gevonden dat ik niet onvermeld wil laten.
Bij het bekijken van een mozaïekafbeelding van de visitatie in Parenzo uit 540 viel het mij op dat Maria en Elisabet beiden een sjerp of band dragen, die mij sterk doet denken aan de stola van een priester.
Ik wil in deze bijlage een beschrijving geven van de afbeelding, om het prachtige mozaïek wat meer bekendheid te geven en omdat het wellicht een bijdrage kan leveren aan het onderzoek naar ambten van vrouwen in de eerste eeuwen van het christendom.

MOZAÏEK UIT PARENZO, ca 540 .

Wat we zien:
Twee vrouwen, die een stukje van elkaar afstaan. Ze hebben gewelfde buiken. Ook de borsten zijn aangegeven. Haar ogen zijn wijd open. Ze houden het hoofd schuin naar elkaar toegericht en glimlachen. Ze kijken elkaar niet aan, ze hebben hun blik naar de verte gericht, of is het juist een in zichzelf gekeerde blik?
De rechter figuur lijkt groter dan de linker, maar dat komt door de ronding van de muur. De mozaïek bevindt zich in de absis van een basiliek.
Beide vrouwen lijken op te lichten door een rij steentjes om haar heen, die een aantal tinten lichter zijn dan de kleuren van de achtergrond.
Ze hebben rond haar hoofd een gouden aureool, afgezet met een witte en roodbruine bies. Haar hoofden zijn bedekt met een sluier, die lijkt over te gaan in het kleed, dat beiden over een onderkleed heen dragen. De kleur van het overkleed van de linkervrouw is purper. (Op de afbeelding is dat niet goed overgekomen). Aan de voorkant onderaan is het kleed afgezet met twee witte bandjes en versierd met twee blokken in vertikale gouden en witte strepen. Haar onderkleed is van dezelfde kleur en heef t twee gouden vertikale banen. De linker zijkant heeft franjes.
Het overkleed is aan de voorkant langer dan dat van de andere vrouw. De mantel valt over haar handen, die daardoor bedekt zijn. Ze wijst met haar rechterwijsvinger naar beneden.
De rechtervrouw draagt een geel bovenkleed. Haar onderkleed is purper en heeft twee vertikale smalle gouden bandjes.
De rechtervrouw heeft haar onbedekte handen schuin naar voren uitgestoken, iets naar buiten gekeerd. Bij beiden komt onder haar bovenmantel een witte sjerp uit, j franjes aan de onderkant. Bij de linkervrouw staat er een kruis op dat op een voetstukje staat, bij de rechtervrouw is het kruis een Maltezer kruis.
Rechts, in de opening van de deur van een huis staat op de drempel een figuurtje, met de wijsvinger van de rechterhand tegen de kin. De andere hand lijkt een gordijn op te houden. De jurk is groen met gouden bandjes en blokken en heeft een versierde ceintuur. Het figuurtje is twee keer zo klein als de twee vrouwen.
De ingang van het huis heeft een driehoekig dak. Het gordijn lijkt als deur te functioneren en is opgehangen aan lussen. Het is versierd met Maltezer kruisen en met groepjes van vijf stippen, in de vorm van een kruis.

Interpretatie:
Elisabet staat voor haar huis. Een dienstmeisje (we kwamen die figuur ook tegen op afb.3) kijkt nieuwsgierig -of is het met verbazing- naar de begroeting van Maria en Elisabet.
Het is een begroeting op afstand, een van de mogelijkheden van de uitbeelding van de visitatie.
Vreemd is hier dat de handen van Maria bedekt zijn. Bij de iconografische gegevens in de handboeken kwam ik dat gegeven niet tegen. Het kan een teken van eerbied zijn. Maar het meest opvallende en uitzonderlijke is het feit dat de twee vrouwen een witte band met een kruisje dragen. Ze doen denken aan een stola.
De schrijvers van de twee boeken, waarin ik een beschrijving van de afbeelding aantrof, melden dat de banden pallia zijn.
Van Berchem en Clouzot schrijven over de band van Maria: 'L'extrémité d'un pallium frangé, orné d'une croix pattée, passe sous le manteau' . ¹⁷²
Beiden dragen 'contemporary liturgical-priestly costumes with a pallium in the form of freely hanging ribbons. ' zegt Prelog. ¹⁷³
De beide boeken gaan verder niet in op het uitzonderlijke van de pallia.
Ook de door mij geraadpleegde handboeken over de iconografie geven er geen informatie over.
Maar zijn de banden wel pallia? Want een pallium is een witte wollen band met zwarte kruisjes als ereteken van de paus, patriarchen en aartsbisschoppen. ¹⁷⁴
Dan zou je kunnen concluderen dat Maria en Elisabet een kledingstuk dragen dat alleen door de paus, patriarchen en aartsbisschoppen gedragen wordt.
Op een afbeelding midden boven in de absis van de basiliek, waar Maria zetelt met Jezus op haar schoot, draagt zij ook een witte band. Verder komt het in de basiliek niet voor, ook niet bij de afgebeelde heiligen. Maria's kleed met gouden banen en lange voorkant van het bovenkleed is, op de kleur na, die bij de anderen wit is, vrijwel identiek aan de kleding van de apostelen en mannelijke heiligen. Ook zij hebben de handen bedekt. ¹⁷⁵
Mijn conclusie dat de vrouwen sterke theologische en profetische taal spreken, en het feit dat beiden uit een priestergeslacht komen, vind ik bevestigd op dit mozaïek uit de zesde eeuw. Zullen de banden verwijzen naar de stola's van priesters?
Ik vraag mij af of dit gegeven ooit gebruikt is en eventueel gebruikt kan worden om aan te tonen dat er in de zesde eeuw vrouwelijke priesters waren. ¹⁷⁶

Mijns inziens ligt hier een vraag die de moeite waard is om te onderzoeken:
Zijn de banden die Maria en Elisabet op het mozaïek in Parenzo dragen een aanwijzing dat er in de zesde eeuwen in eerdere eeuwen vrouwen het ambt van priester bekleedden?