De Vrouw in de Kerk

Dr. G. Huls, publ. Bosch& Keuning N.V., 1965

Hoofdstuk 4

DE VROUW IN DE OUDE KERK

1. De vrouw in de zending en in de gemeente

Hoewel de inrichting van het christelijk gemeenteleven der eerste eeuwen ons slechts zeer gedeeltelijk bekend is en ook berichten over het aandeel der vrouw hierin zeer fragmentarisch zijn, is toch wel zeer duidelijk dat de lijn van het Nieuwe Testament in de na-apostolische tijd wordt doorgetrokken. Mede omdat aan e man de toegang tot het vrouwenvertrek verboden was, werd de vrouw bij de verkondiging van het Evangelie ingeschakeld. Er zijn bewijzen in overvloed, die aantonen hoe spoedig juist de vrouwen voor het Evangelie gewonnen werden, die het op haar beurt weer aan anderen doorgaven. Celsus, een verwoed Christenbestrijder, noemt het Christendom zelfs 'de godsdienst der vrouwen', daar vooral zij voor de christelijke prediking openstaan. In de vele Apostelacten en -legenden spelen dan ook vrouwen, waaronder vaak zeer vooraanstaande, een grote rol. Aanknopingspunten voor het Evangelie waren in veel gevallen e joodse synagogen en daarin vooral de proselieten, de 'jodengenoten', d.w.z. de tot de joodse religie bekeerde heidenen, onder wie de vrouwen in de meerderheid waren. Onder haar en door aar werd het Evangelie bekend, soms zelfs tot aan de kringen an het romeinse keizerlijke hof toe.

Met welk een Geestdrift en activiteit zij zich aan deze opdracht wijdden, wordt nergens sterker door bewezen dan door het zeer grote aantal martelaressen dat de Oude Kerk telt. Eusebius van Caesarea spreekt van 'duizenden' vrouwen, die haar leven voor haar geloof overhadden. Het zijn vooral de vrouwen op wie het ekende woord van Tertullianus betrekking heeft: 'Christenbloed i zaad'. Juist het feit, dat het 'zwakke geslacht' de meest onlenselijke kwellingen verdroeg, omdat het over haar geloof niet zwijgen wilde, heeft velen tot Christus gebracht.

Hoewel wij over de wijze waarop de vrouwen werkten zeer onvolledig zijn ingelicht, hebben wij toch wel enkele aanwijzingen. Een geschrift als 'de Handelingen van Paulus en Thecla' moet en betrouwbare" historische kern hebben, daar het reeds rondom iet jaar 160 in ruime kring gelezen werd. Hierin treedt Thecla, als 'apostel', in opdracht van Paulus als zijn medewerkster op bij de prediking van het Evangelie, waardoor zij velen tot geloof brengt. Een andere schrijver vertelt van haar, dat zij het leven van een apostel leidde en ook doopte. Ook van andere vrouwen, zoals b.v. Domitilla en Chryse lezen wij dat zij doopten.

Eeuwenlang hebben vrouwen meegewerkt om het Evangelie te verbreiden, totdat haar dienst door nog nader te bespreken oorzaken ging verdwijnen. Maar nog in de 5e eeuw wordt van de Kerk van Iberië in de Kaukasus verteld, dat zij is gesticht door Nino, een krijgsgevangen Christin, die tevens profetes was.

In de Oude Kerk treffen we – evenals in het Nieuwe Testament -nog profetessen aan, hoewel haar aantal in de sekten groter geweest schijnt te zijn dan in de Kerk. In de 'Handelingen van Paulus' worden er twee genoemd: Theonoë en Myrte. Deschismatieke beweging van het Montanïsme (ontstaan ± 156), dat een terugkeer beoogde naar de oorspronkelijke enthousiaste tijd van het Nieuwe Testament en dat ook profetessen kende, wordt van kerkelijke zijde bestreden, niet wegens die profetessen, maar juist omdat één van haar, Maximilla, verklaard had, dat na haar dood de profetische successie verbroken zou zijn. Dit wordt in strijd met de Schrift geacht. In de Kerk wordt dus niet de aanwezigheid van profetessen gewraakt, maar juist de opvatting dat dit spoedig beëindigd zou worden. In de kerkelijke profeten-lijsten komen dan ook de namen van vrouwen voor, o.a. de dochters van Philippus en een zekere Amnia uit Philadelphia. Justlnus Martyr (geb. ± 110), die de continuïteit tussen het Jodendom en het Christendom aan wil tonen, zegt: 'bij ons zijn vrouwen en mannen te vinden, die van Gods Geest genadegaven ontvangen hebben', waarmee hij met name profetessen op het oog heeft. Irenaeus (geb. ± 140) beroept zich op l Corinthe 11:5, op een wijze, die duidelijk aantoont, dat volgens hem het profeteren door mannen en vrouwen steeds in stand moet blijven. Zo zijn er nog meer aanwijzingen, die ons de zekerheid geven, dat in de tijd, die onmiddellijk op het Nieuwe Testament aansluit, de charismatische begaafdheid der profetie in ruime mate ook aan de vrouw geschonken was en dat de gemeenten hier dankbaar gebruik van maakten. Aan het eind der tweede eeuw is echter de grote tijd der profetie – en dus ook van de profetessen – voorbij. Het institutionele verdringt het charismatische, de traditie het enthousiasme, het 'ambt' de functies van de gelovige, al blijven er nog lange tijd resten van over. Aan de uiterste geografische rand der Kerk is het de vrouw nog het langst gelukt om haar oude rechten te handhaven.

Ook leraressen komen in de Oude Kerk voor. Aan het eind der eerste eeuw beveelt de brief, die als l Clemens bekend staat en die bijna in de canon van het Nieuwe Testament was opgenomen, de vrouwen van Corinthe 'onderschikking' en 'zwijgen', maar anderzijds wordt het hierin ook weer gezegd dat het iedere charismaticus – dus ook de vrouwelijke – vrij staat om te bidden, te profeteren en te leren, evenals b.v. in Rome, waar aan Grapte bevolen wordt de weduwen en de wezen te vermanen. De Apologeten (een groep schrijvers, die de christelijke leer verdedigen tegenover het heidendom) spreken op zeer waarderende wijze over de kennis der christelijke vrouw en hebben zelf vrouwelijke leerlingen, zoals later ook nog bij kerkvaders als Origenes en Hippolytus het geval is. Ook hier zien wij echter al spoedig hoe het opkomend episcopalisme, met zijn jan het Oude Testament 'ontleend, exclusief mannelijk priesterschap, de vrouw uit haar pas verworven posïtie wil dringen. Maar juist het feit, dat er zo lang en zo fel tegen haar geageerd moet worden, is het beste bewijs hoe taai zij haar nieuwe rechten vasthoudt. Nog ± 250 eisen vrouwen het recht voor zich op om het gebed uit te spreken, terwijl in diezelfde tijd de weduwen nog bepaalde leerrechten hebben. Dit recht hebben zij – evenals de diaconessen – nog lange tijd daarna behouden, zoals wij hierna zullen zien. Meestal echter geschiedde dit onderricht in kleine kringen en uitsluitend caan vrouwen. Met name gold dit het Dooponderwijs, terwijl zij in bepaalde perioden ook als leraressen de leiding hebben gehad van de samenkomsten der vrouwen. Voortdurend is de opkomende hiërarchie echter bezig om ook nog op deze rudimentaire rechten der vrouw te beknibbelen.

Over sacramentsbediening door vrouwen is niet veel bekend. We zagen reeds dat verscheidene 'Apostelacten' dopende vrouwen noemen en ook in het vervolg zullen we nog meer sporen van sacramentsbediening door vrouwen ontdekken. De oudste bronnen laten de mogelijkheid daartoe volledig open, wanneer ze meedelen dat 'allen leerden en allen doopten'. Dat dit ook voor het Avondmaal geldt, wordt aannemelijk gemaakt door het feit, dat men oorspronkelijk in particuliere huizen samen kwam. In later tijd wordt dit zo herhaaldelijk door allerlei voorschriften verboden, dat men wel sterk de indruk krijgt, dat de vrouw dit recht taai verdedigd heeft. Ook is het piet onmogelijk, dat de latere hulp van de vrouw bij de bediening van Doop en Avondmaal een rudiment is van vroegere verdergaande bevoegdheden op dit terrein. Over veel concrete gegevens beschikken we hier echter niet, hetgeen ons niet al te zeer behoeft te verwonderen, wanneer we bedenken dat juist op het gebied van de sacramentsbediening zeer vroeg oudtestamentische en heidense invloeden zich deden gelden, waardoor de vrouw wegens haar periodieke cultische onreinheid hiervan het eerst werd uitgesloten.

2. Diaconessen en weduwen

De twee min of meer geordende vrouwendiensten, die van diacones en weduwe – wèl te onderscheiden van de verzorgde weduwen – welke wij reeds aantroffen in het Nieuwe Testament, ontwikkelen zich verder in de Oude Kerk. Zij hebben eeuwenlang bestaan en zijn na het ontstaan van de kerkelijke hiërarchie zelfs clericaal geworden, d.w.z. zij hebben tot dejgees ‘geestelijkheid’ behoord. De onderlinge verhouding dezer beide categorieën vrouwen is uitermate ingewikkeld en lang niet overal gelijk. Met name zijn de verschillen tussen het Oosten en het Westen zeer groot. Op zeer verscheiden wijze is getracht om de verschillende gegevens tot een uniform totaalbeeld samen te smelten. Enerzijds is een poging gewaagd om beide vrouwendiensten volledig te identificeren, terwijl anderen deze identiteitshypothese zo fel mogelijk bestreden en van het begin af een scherpe scheiding tussen de weduwe en de diacones menen te kunnen aanwijzen. Tussen deze beide uitersten in komen allerlei variaties voor, waarbij men rekening hield met, soms ook plaatselijk verschillende fasen in de ontwikkeling. Dit laatste is vooral nodig voor de eerste tijd, toen er nog geen uniforme regeling voor de verschillende diensten in de gemeente bestond. Vandaar dan ook, dat hier een geografisch gedifferentieerd overzicht voor de eerste eeuwen gegeven wordt, al wordt deze methode door enkele bezwaren gedrukt, met name omdat de datering en localisering van veel oud-christelijke documenten vaak zeer moeilijk is.

A. Het Oosten

a. Klein-Azië. In het Oosten zijn de beide bovengenoemde nieuwtestamentische vrouwendiensten tot veel rijker ontplooiing gekomen dan in het Westen. Het oudste bewijs voor het bestaan van diaconessen vinden we in de provincie Bithynië. Ongeveer in het jaar 112 schrijft de romeinse stadhouder Plinius een brief aan keizer Trajanus, waarin hij meedeelt, dat hij heeft getracht om twee maagden, 'die dienaressen (diaconessen) genoemd worden', door folteringen de waarheid omtrent de geruchten over de Christenen te ontfutselen. Al heeft de naam 'diacones' dus reeds een objectieve inhoud, omtrent de aard van haar werk is hieruit niets op te maken. Het feit echter, dat juist deze 'diaconessen’ uitgehoord werden, wijst er op dat zij een belangrijke functie vervulden. Tot de derde eeuw horen we dan in het Oosten niet meer van diaconessen, maar wèl van weduwen. Ignatius (± 115) groet 'de maagden, die weduwen genoemd worden', waaruit blijkt dat er een 'viduaat' (een stand van weduwen) bestaat en dat daar ook ongehuwden in zijn opgenomen, hoe verschillend de verklaring dezer woorden overigens ook is. Polycarpus (± 150) noemt de weduwe 'een altaar Gods', die in geloof, gebed en deugdzaamheid werkzaam moet zijn. Dit beeld kan op het ontvangen van ondersteuning door de gemeente òf op het voortdurend brengen van het offer des gebeds en misschien wel op beide tegelijk betrekking hebben. Welke haar positie in de gemeente was, blijkt uit deze citaten echter ook weer niet.

b. Syrië. Betreffende de Kerk in Syrië beschikken we over meer gegevens. Het oudste bericht over de werkzaamheden der weduwen vertelt, dat een zekere Peregrinus, die terwille van zijn geloof in de gevangenis zit, daar door weduwen wordt verzorgd, waarbij alles erop wijst, dat dit tot de haar opgedragen taak behoort. Een ander geschrift vermeldt, dat Petrus in Syrië gewerkt heeft en dat hij daar 'ook de orde der weduwen heeft ingesteld en zo alle kerkelijke ambten heeft geordend'. Hier behoren de weduwen dus bij de clerus (geestelijkheid) en haar stand behoort bij de kerkelijke ambten.

In de 'Didaskalia', een geschrift uit ± 250 worden wij over deze weduwen uitvoeriger ingelicht. De leeftijdsgrens, die in l Timotheus 5 nog op 60 jaar ligt, is verlaagd tot 50 jaar, misschien ook al omdat het weduwenambt sterkere ascetische trekken begint te vertonen, want hertrouw b.v. wordt streng berispt. Haar werk bestaat o.a. in het gebed voor de gehele Kerk, vasten voor en handopiegging bij zieken en nog andere caritatieve bezigheden. Haar dienst draagt nog wel een clericaal karakter, maar de tendens, die zich steeds sterker door zal gaan zetten, wordt hier al merkbaar: haar rechten worden ingrijpend beknot. In de gemeenten heeft de bisschop de macht in handen gekregen en deze is nu bezig al zijn concurrenten uit te schakelen. Vandaar dat hier geëist wordt, dat de weduwe onderworpen moet zijn aan de bisschoppen en het haar verboden wordt om onderricht te geven in moeilijke geloofszaken, op eigen gelegenheid te missioneren of huisbezoeken af te leggen, te catechiseren, boetelingen te bezoeken, niet hen te vasten en te dopen. M.a.w.: alle rechten, die zij vroeger had worden zwaar besnoeid, hetgeen zij echter niet alle leken gemeen heeft, die ook steeds meer onmondig worden gemaakt.

In haar plaats komen de diaconessen meer op de voorgrond, misschien omdat die jonger en dus meer hanteerbaar kunnen zijn. In elk geval blijkt een vrouwendienst in de gemeente onmisbaar. Deze vrouwen vormen geen eigen ambt, maar worden samen met haar mannelijke collega's als 'diaconi' aangeduid, al hebben zij niet volledig dezelfde rechten als deze. Zij mogen wèl het contact tussen de bisschop en de vrouwen onderhouden, zieken en herstellenden verzorgen, assisteren bij de Doop (door onderdompeling) van vrouwen en aan de dopelingen onderricht geven, maar de zalving van het hoofd en de doophandeling zelf blijven aan de bisschop, de presbyter of de mannelijke diaken voorbehouden.

Ongeveer een eeuw later (± 350) is in de 'Apostolische Constituties' de verschuiving van de weduwe naar de diacones al weer veel verder gegaan. Hoewel de weduwe dan in de gemeente nog wel een aparte positie heeft, is zij volledig naar de achtergrond gedrongen en van de buitenwereld geïsoleerd: zij dient God met psalmzingen, bidden, vasten en waken. De ascetische trek is sterker geworden, nu de – niet vóór het zestigste jaar af te leggen – gelofte alleen al haar tot 'weduwe' maakt. In de gemeentedienst staat de diacones boven haar, die gekozen wordt uit de 'maagden', welke ook een aparte klasse vormen. Slechts als er geen maagd beschikbaar is, kan er een weduwe benoemd worden. Deze diaconessen, die nu een eigen titel, diaconissa hebben, zijn volledig in de geestelijkheid opgenomen, ontvangen haar ambt met handoplegging en wijgebed en communiceren na de mannelijke clerus, maar vóór de maagden en de weduwen. Haar werkzaamheden zijn sterk uitgebreid: naast de reeds in de 'Didaskalia' genoemde dienst bij de Doop, de ziekenverzorging en de begeleiding van vrouwen naar de bisschop, is haar nu alle zorg voor het vrouwelijk deel der gemeente in ruime zin opgedragen. In de clerus staat zij onder de diaken en haar leerwerk-zaamheid heeft enige beperking ondergaan. Altaardienst en dopen is haar – evenals trouwens haar mannelijke collega's -verboden. Desondanks treffen we hier één der hoogtepunten uit het diaconessenwezen der Oude Kerk aan.

In het 'Testament van onze Heer Jezus Christus', dat vermoedelijk ook uit Syrië stamt en in de vierde eeuw geschreven is – maar waarin ook oudere fragmenten voorkomen – is de situatie wat anders. De verklaring zou kunnen zijn dat dit geschrift slechts in afgelegen gemeenten gezag had, waar oudere toestanden langer blijven bestaan. Dit 'Testament' kent een zeer rijk ontwikkelde vrouwendienst: er komen weduwen, vrouwelijke ouderlingen, diaconessen en maagden in voor. De belangrijkste dienst hebben de weduwen te vervullen. Voor de drie in iedere gemeente aan te stellen weduwen gelden de voorschriften uit l Timotheus 5. Bij haar ordinatie smeekt de bisschop wel de Heilige Geest af, maar legt haar – evenmin als de lector en de sub-diaken – niet de handen op. Bij de communie, in de voorbede en bij de ordinatie volgt zij onmiddellijk op de diaken en gaat zij vóór de sub-diaken en de andere lagere ambten. Bij de viering van het Avondmaal staat zij links van de bisschop en achter de ouderlingen. Haar taak is veelomvattend: zij heeft te bidden (waarvoor tijd, plaats en vorm nauwkeurig voorgeschreven zijn), wordt ontvankelijk geacht voor openbaringen des Geestes, oefent toezicht op de diaconessen uit, geeft onderricht aan de vrouwen, bezoekt zieken, oefent tucht, vermaant de ongehoorzamen, doet aan 'evangelisatiewerk', terwijl zij ook de zalving bij vrouwelijke dopelingen verricht.

De diacones vervult in dit 'Testament' een bescheiden rol, zij het een grotere dan de 'maagden', die niet gewijd worden en ook geen handoplegging ontvangen. De diacones wordt steeds bij de lagere ambten der geestelijkheid genoemd, maar een wijdingsritueel voor haar ontbreekt. Bij de viering van het Avondmaal staan de diaconessen achter de sub-diakenen, maar zij communiceren vóór de vrouwelijke leken. In de kerk heeft zij deurdiensten te verrichten, terwijl zij ook brood en wijn bij zieke vrouwen aan huis brengt, hetgeen echter wel niet als een priesterlijke functie aan te merken zal zijn. Met deze verhouding van weduwen en diaconessen, geeft dit 'Testament' een situatie aan, die we nergens elders aantreffen.

c. Egypte. Beide genoemde vrouwendiensten komen ook in de Egyptische Kerk voor. Clemens van Alexandrië (± 200) weet van de apostelen te vertellen dat zij dienende vrouwen, 'vrouwen diakenen', niet zich meenamen voor de Evangelie verkondiging aan vrouwen, waarbij ook associaties aan l Timotheus 3:11 en 5:9 een rol spelen. In zijn eigen tijd treden diaconessen echter niet op de voorgrond. Dit doen de weduwen wèl: samen met de bisschoppen, de presbyters en de diakenen behoren zij tot de 'uitverkoren personen', waarmee waarschijnlijk de kerkelijke 'ambtsdragers' zijn bedoeld. Origenes, die eveneens in Alexandrië werkte, beschrijft een soortgelijke situatie. Phebe en l Timotheus 5:9v zijn voor hem het bewijs, dat er op apostolisch bevel ook vrouwen in de dienst der Kerk moeten aangesteld worden. Hij noemt deze vrouwen wel 'dienaressen' (diaconessen), maar zij zijn waarschijnlijk ident met de weduwen, die tot de 'kerkelijke waardigheden' behoren, welke zich van ontucht en van een tweede huwelijk hebben te onthouden. Tot haar taak behoort o.a. het onderricht 'door prediking', doch uitsluitend aan vrouwen. Ook in andere geschriften uit Egypte van de tweede tot de vijfde eeuw horen we van aangestelde weduwen. In de vroegste tijd moet zij kunnen bidden en openbaringen kunnen ontvangen, terwijl aan anderen eisen gesteld worden, die zeer sterk aan l Timotheus 3:8 (de mannelijke diaken!) herinneren. Haar dienst bestaat in de verzorging der zieken en het onderhouden van het contact met de bisschop. Later verdwijnt zij echter steeds meer uit de dienst der gemeente. Zij neemt, wegens haar werk, nog wel een erepositie in, maar zij wordt niet meer met handoplegging gewijd en wordt steeds meer tot object van liefdadigheid.

d. De kerkelijke wetgeving. Ook de Concilies der Oude Kerk hebben zich met de dienst der vrouw bezig gehouden, al zijn hun besluiten niet altijd even duidelijk. Dit geldt al direct van het eerste Concilie, dat van Nicea (325), dat voorschriften geeft voor de terugkeer in de Kerk van de volgelingen van de ketter Paulus van Samosata, waarbij ook diaconessen genoemd worden. Uit de betreffende bepalingen is m.i. te concluderen, dat de Kerk de diaconessen als een 'ambt' kent, die met handoplegging gewijd worden.

Het Concilie van Chalcedon (451) spreekt zo duidelijk mogelijk van een sacramentele diaconessenwiiding, die met handoplegging plaats vindt en waarbij van een ontvangen ambtsgenade sprake is. Haar minimum-leeftijd wordt op veertig jaar vastgesteld. Over de inhoud van haar dienst wordt hier helaas niets gezegd. Het 'Concilium Trullanum II' (692) kent ook nog de handoplegging en dezelfde leeftijdsgrens en opent voor de vrouw van een tot bisschop benoemde man de mogelijkheid om diacones te worden. Hiermee heeft dit Concilie de laatste officieel-kerkelijke bepaling over de vrouwendienst gegeven, hoewel deze nog eeuwenlang bleef bestaan.

e. De keizerlijke wetgeving. Naast de kerkelijke, bestaat er ook een keizerlijke wetgeving over de vrouwendienst in de Kerk. Op 21 juni 390 beschikken de keizers Valentinianus II, Theodosius en Arcadius dat in het 'genootschap der diaconessen' slechts weduwen van boven de zestig jaar opgenomen mogen worden. Aan deze diaconessen worden strenge eisen gesteld, waarschijnlijk; om een al te grote opeenhoping van rijkdommen in de hand der Kerk te voorkomen, daar vele voorname dames diacones werden. Twee maanden later echter werden de vermogensrechtelijke bepalingen dezer wet al weer opgeheven. Keizer Marcia-nus komt 23 april 455 op beide wetten terug en voortaan kan ook een maagd tot diacones gekozen worden.

Keizer Justinianus (527-565) heeft talrijke bepalingen over de diaconessen vastgelegd. Haar leeftijdsgrens is nu vijftig jaar en zij mag, om gewijd te kunnen worden, slechts eenmaal gehuwd geweest zijn en moet een onberispelijk leven leiden. Zij wordt door de Kerk aangesteld en verzorgd en behoort bij de geestelijkheid, waarin zij een eigen ambt heeft, terwijl de wijding haar, evenals de hogere geestelijkheid, tot coelibaat verplicht. Trouwt zij toch, dan treft haar ambts- en vermogensverlies, levenslange opsluiting in een klooster of – evenals haar verleider – de doodstraf, zoals bij de Vestaalse maagden het geval was. In de regel woont zij alleen of bij haar verwanten in huis; de diacones, die tegelijkertijd non is, is een uitzondering. Aan zijn hoofdkerk heeft Justinianus veertig diaconessen, welk getal tijdens keizer Heraclius (610-641) nog onveranderd is. Hoewel het diaconessenambt nog eeuwenlang in stand blijft, zijn de eerste symptomen van het verval toch reeds bij Justinianus aanwijsbaar.

f. Andere mededelingen. Naast de kerkelijke en keizerlijke wetgeving is een lange reeks illustraties van vrouwendiensten in de Kerk bekend uit brieven, biografieën, kerkgeschiedenissen e.d., waarvan er hier slechts enkele genoemd kunnen worden. Epiphanius van Salamis (± 375) vertelt van drie categorieën vrouwen, die in de gemeente een functie hebben: de maagden, die niet tot de clerus behoren, de 'weduwen vanaf haar eerste huwelijk', die vroeger een orde vormden en waarvan de ouderen presbytides (het vrouwelijk pendant van 'oudsten' of 'ouderlingen') heetten en tenslotte de diaconessen, gekozen uit de beide eerste groepen of – in geval van nood – uit de gehuwde, maar ascetisch levende vrouwen. Deze diaconessen hebben weliswaar geen priesterlijke functie – evenmin trouwens als de diakenen -, maar behoren wèl bij de clerus, daar zij met handoplegging gewijd worden. Haar dienst is de hulp aan vrouwen in ruime zin, met name bij de Doop.

Johannes Chrysostomos ( †407), de beroemde bisschop van Byzantium, kent vele diaconessen, waarvan Olympias wel de bekendste is, met wie hij tijdens zijn ballingschap in drukke correspondentie bleef. Hij weet ook nog van een vroeger bestaan hebbende weduwendienst, waarin het niet alle weduwen vrij stond zich op te laten nemen.

Tot in de elfde eeuw leeft het diaconessenambt in Byzantium voort, waarbij uit haar wijdingsformulier blijkt dat zij na de handoplegging de stola ontvangt en haar de kelk wordt overhandigd, zodat deze wijding een sacramenteel karakter draagt, ook al mocht zij de kelk niet doorgeven aan anderen.

Bij de Monophysieten in het Oosten nemen de diaconessen ook een zeer vooraanstaande plaats in: zij bezoeken en zalven zieke vrouwen, houden het altaar rein, steken de kaarsen aan, zalven de vrouwen bij de Doop en reiken de communie uit aan vrouwen en kinderen. In de zesde eeuw wordt dit nog uitgebreid met het opleggen van wierook, het lezen der Schrift voor vrouwen en het mengen van water en wijn in de kelk. Merkwaardig is, dat hier het moment van de periodieke cultische onreinheid der vrouw een rol gaat spelen: sommige van deze werkzaamheden mag zij gedurende de menstruatie niet verrichten!

De laatste sporen van dit diaconessenambt vinden we hier ± 1200, wanneer nog slechts in uitzonderingsgevallen een diacones gewijd wordt. Omstreeks 1335 is de diacones uit de Kerk verdwenen. Nog slechts de herinnering aan haar is overgebleven, waarbij sommigen alleen maar weten van assistentie bij de Doop van vrouwen, maar anderen betogen, dat zij ook toegang hadden tot het altaar en Doop en Avondmaal bedienden.

B. Het Westen

a. Rome. Het oudste bewijs voor een kerkelijke vrouwendienst in het Westen is het geschrift 'De Herder van Hermas' (ca. 120?). Hierin wordt aan Grapte, hoogstwaarschijnlijk zelf een weduwe, opgedragen om weduwen en wezen te vermanen. Zij blijkt een in de gemeente bekende functie te vervullen, maar een nauwkeurige bepaling hiervan is niet mogelijk door gebrek aan gegevens. Ditzelfde geldt van het grafschrift van de 'weduwe' Flavia Arcas in de catacombe van Priscilla (tweede eeuw). In later tijd wordt ook nog wel over weduwen en diaconessen gesproken, maar ook daaruit laat zich weinig afleiden over de inhoud dezer diensten en het aantal vrouwen dat daarin werkzaam was.

b. Noord-Afrika, Hier is Tertullianus (ca. 150-222) de kroongetuige voor een rijk ontwikkelde vrouwendienst: het weduwenambt, dat tot de geestelijkheid behoort. De belofte van een blijvend weduwschap, dat als een charisma gold, is noodzakelijk om in dit ambt te worden opgenomen, hoewel een 'geestelijk huwelijk' is toegestaan. Deze weduwen staan aan het hoofd van het vrouwelijk deel der gemeente, adviseren bij de opvoeding van kinderen en verlenen medewerking bij het sluiten van huwelijken. Tot haar taak behoort verder de verzorging van zieken en wezen, zielzorg aan vrouwen en het oefenen van tucht, dit laatste naast de presbyters. In het boeteproces wordt aan haar voorbede grote waarde toegekend. In het kerkgebouw hebben zij een ereplaats en worden door de gemeente verzorgd. Desondanks is Tertullianus' oordeel over de vrouw zeer denigrerend en hij bestrijdt dan ook de in Carthago heersende mening, die zich o.a. op de 'Handelingen van Paulus en Thecla' beriep, dat het oudtijds aan vrouwen geoorloofd was te leren en te dopen, al moet hij het door Paulus aan de vrouw gegeven recht om te profeteren, erkennen. Met een beroep op l Corinthe 14:34 verzet hij zich tegen de door vrouwen gevraagde vervulling van mannelijke ambten, waarbij hij ook voor profetessen geen uitzondering maakt. Om dit te motiveren heeft hij er echter eerst het (apocriefe) boek Henoch bij moeten halen, waaruit hij de stof put voor de grofste verwijten aan het adres der vrouw. De vrouw heeft slechts 'priesteres der kuisheid' te zijn en in de kerk moet zij zwijgen.

Bisschop Cyprianus (ca. 210-258) spreekt echter al nauwelijks meer van een vrouwendienst, hetgeen samen kan hangen met de veel grotere nadruk, die het hiërarchisch-priesterlijke moment bij hem heeft. Hij beperkt er zich vrijwel toe om de uitspraken van zijn leermeester over het zwijgen der vrouw te herhalen.

c. Concilies en Synoden. Tegen het eind der vierde eeuw begint de Kerk zich officieel met de positie der vrouw te bemoeien. De Concilies van Carthago (± 390) en Hippo (393) verzetten zich tegen de wijding van maagden. Even later is echter sprake van diaconessen, uit weduwen en maagden gekozen, die aan vrouwen Dooponderricht moeten geven. Het onderricht aan mannen en de Doophandeling zelf was haar echter verboden, maar ditzelfde gold ook voor de mannelijke diaken. De overeenkomst met de oosterse diacones valt bij deze bepalingen onmiddellijk op. Ook elders in het Westen blijkt de diaconessenwijding in zwang te zijn gekomen, omdat verscheidene Synoden ertegen ageren. De Synode van Nîmes (394) weigert de vrouwen de toegang tot het 'levitisch ambt' en acht dit ongepast. Reeds voltrokken wijdingen – die er dus waren! – worden ongeldig verklaard. In dezelfde geest spreekt de Synode van Toledo (398), maar die van Vannes (465) gaat uit van een wijding met handoplegging. De Concilies van Orange (441), Epaon (517) en Orleans II (533) verbieden echter weer de wijding van diaconessen, die nog geregeld plaats vond. Het laatstgenoemde Concilie motiveert deze uitsluiting der vrouw met de 'zwakheid' van haar sexe, al moet het toegeven dat de 'zegening van het diaconaat' haar nog steeds gegeven wordt, daar het een tot het diaconaat gewijde vrouw op straffe van excommunicatie verbiedt om een huwelijk aan te gaan. Nog in 868 wordt door een Synode in Worms het voorschrift van Chalcedon vernieuwd om geen diacones – maar dan ook met handoplegging – beneden de veertig jaar te wijden.

d. Andere mededelingen. In een schrijven van gallische bisschoppen (511) wordt kritiek geoefend op twee bretonse priesters, die vrouwen toestaan om altaardienst te verrichten en de kelk uit te reiken. Dezelfde situatie als in Bretagne heeft waarschijnljk tegelijkertijd ook in Ierland en elders bestaan, maar desondanks blijft de diaconessenwijding nog lange tijd in zwang. De bekendste is misschien wel die van Radegundis (ca. 544), die oor bisschop Medardus van Nijmegen met handoplegging wordt voltrokken. Ook uit Italië zijn talrijke voorbeelden van gewijde daconessen bekend: in Rome door het grafschrift van 'Martina .. diacona' en in Pavia door dat van Theodora diaconissa' (539). In Ravenna wijdt aartsbisschop Sergius zijn bruid Eufimia als diacones. Verdere bewijzen van haar bestaan vinden we o.a. bij de intocht van Leo III in Rome, in enkele kerkelijke ordeningen en in het privilege om diaconessen te wijden, dat de pausen Benedictus VIII, Johannes XIX en Leo IX in de elfde eeuw aan de bisschoppen van Porto en Silva Candida bevestigen.

De diacones heeft zich in het Westen, naar het schijnt echter nooit volledig kunnen ontplooien, want van de inhoud van haar dienst is ons – in tegenstelling met het Oosten – zeer weinig bekend. Wel weten wij dat zij al spoedig geïdentificeerd werd met de abdis van vrouwelijke orden, die, niet jonger dan op veertigjarige leeftijd, door de bisschop met handoplegging werd gewijd, al weten verschillende schrijvers uit de tiende en elfde eeuw nog te vertellen, dat de diacones vroeger een clericaal vrouwenambt geweest is, dat parallel liep met het mannelijk diaconaat en zelfs het recht om te dopen omvatte.

Als leidster van ascetische vrouwengroepen zet de diacones haar itaan dus voort, waarvoor zij de bisschoppelijke wijding krijgt, de clerus gerekend wordt en daarom dan ook tot coelibaat plicht is. In later tijd zullen de pausen de abdissen nog herhaalde malen moeten verbieden om de biecht te horen, te prediten te excommuniceren, maar tot op de huidige dag toe zijn iporen van haar vroegere positie te vinden.

3.De vrouw buiten de katholieke Kerk.

Terwijl in de Kerk de tendens steeds sterker werd om de vrouw zoveel mogelijk uit het ambt en de hiërarchie te verwijderen, blijft zig bij de schismatici en de sekten een grote rol spelen.

Het ligt buiten het bestek van dit boek om hiervan een ook maar enigszins gedetailleerd overzicht te geven. Wèl is echter duidelijk in deze bewegingen lang niet alles ketterij en misvorming het Evangelie is, maar dat hierin vaak oer-bijbels erfgoed is bewaard gebleven dat de Kerk kwijt raakte of dreigde te verliezen. Dit is ongetwijfeld ook het geval met de medewerking der vrouw in deze buitenkerkelijke groepen.

Het Gnosticisme geeft in zijn systemen een ruime plaats aan de vrouwen uit de Bijbel en maakt ook op grote schaal gebruik van haar profetische en andere gaven. Zij geven hier onderricht en bedienen de Doop, consacreren brood en wijn bij het Avondmaal en verrichten genezingen.

Ook in andere sekten, die kort na de nieuwtestamentische tijd ontstonden, spelen vrouwen een zeer grote rol. Zij treden op bij profetie, Doop- en Avondmaalsbediening, als bisschop, presbyter en diaken, waarvoor een beroep op Paulus wordt gedaan, hetgeen onbegrijpelijk zou zijn, als men daarvan uit de tijd, die nog zo vers in de herinnering leefde, geen bewijzen had.

De gehele Kerkgeschiedenis door blijven in vrijwel alle buitenkerkelijke groeperingen vrouwen een belangrijke rol spelen, tot deze dag toe.

Hoezeer de sekten ook vaak aan een vermagering van het Evangelie mogen lijden en hoeveel ontsporingen hier juist aan vrouwen te wijten zijn, toch ben ik ervan overtuigd dat in deze activiteiten een sterk moment van herinnering schuilt naar de oerchristelijke situatie toen man en vrouw samen, ieder op eigen plaats en met eigen gaven, volkomen gelijkwaardig in dienst van het Evangelie stonden. Ook in dit opzicht zijn de sekten de onbetaalde rekeningen van de Kerk, die de vrouw langzaam maar zeker geheel uit het 'ambt' terugdrong in een positie van geestelijke en kerkelijke minderwaardigheid.

4. Het verdwijnen van de diensten der vrouw

Paulus zag zich genoodzaakt om aan de gehuwde vrouw bepaalde beperkingen op te leggen bij haar optreden in de samenkomsten der gemeente. Wat bij hem slechts een incidenteel verbod was, in verband met de goede zeden en de verhouding tot haar man, die naar het toenmalig oordeel scheefgetrokken dreigden te worden, wordt door de katholieke Kerk langzamerhand rigoreus tot een principe gemaakt.

Naast het automatisch wegvallen van enkele door de vrouw verrichte diensten, wegens veranderende omstandigheden, zoals b.v. het verdwijnen der huisgemeenten, heeft de Kerk ook bewust de strijd tegen haar aangebonden. Mede onder invloed van bepaalde excessen in de sekten – die door sommige schrijvers maar al te gretig worden aangegrepen! – maar vooral door de opkomst van de hiërarchie, die de charismata (de gaven van de Heilige Geest)" aan de geestelijkheid, aan het 'ambt' bond, werd de realiteit van het Nieuwe Testament, waar deze charismata aan alle gelovigen, zowel mannen als vrouwen, geschonken zijn, steeds meer uit het oog verloren. Bij deze verschuiving viel ook de missionerende, profeterende, genezende en lerende vrouw als slachtoffer. Maar ook de weduwe en de diacones kunnen zich uiteindelijk tegenover de tegenwerkende krachten niet handhaven. Allereerst moet de weduwe steeds meer het veld ruimen ten gunste van de diacones. Hoewel het onmogelijk is om alle motieven hiervoor in hun juiste proporties weer te geven, zijn er toch wel enkele aanwijzingen, die ons hier wat licht verschaffen. In de eerste plaats is te wijzen op de stijgende waardering voor het ascetische, ongehuwde leven, waardoor de maagd in achting stijgt tegenover de weduwe, die vroeger dan toch maar een man gehad heeft. Ook het feit, dat de weduwen steeds charismatische trekken bleven vertonen, heeft haar, in verband met de boven gesignaleerde 'charismatische' excessen in de sekten, geen goed gedaan en de reacties tegen haar versterkt. In de derde plaats kan zij door haar hogere leeftijd zich meer zelfstandig gedragen jan de (jongere) diacones, terwijl verder haar verzorging door te Kerk en nog meer die door persoonlijke liefdadigheid funest voor haar werk blijkt te zijn: veelal legt zij haar bezoeken uitsluitend bij rijken af! Maar het is vooral de zich vanaf de derde eeuw vertonende innerlijke verandering in de structuur der Kerk, die te weduwe elimineert. Het hiërarchisch -priesterlijke element wordt veel sterker, ten koste van het priesterschap aller gelovigen en de presbyter (priester) krijgt een steeds meer uitgesproken monopolie-positie, waardoor de presbytis (de vrouwelijke oudste), die aanvankelijk dicht bij hem stond en in zeker opzicht zijn vrouwelijk pendant vormde, meer en meer uit het ambt teruggedrongen wordt naar de ascese en tenslotte geheel uit de geneentedienst verdwijnt.

Daar de Kerk een vrouwendienst nog niet kan missen, komt in jaar plaats de diacones, die in de hiërarchie lager geplaatst kan vorden, meer op de voorgrond. Deze beleeft een periode van grote bloei, maar kan zich op de duur toch ook niet handhaven. Uit de Novellen van Justinianus leren wij enkele oorzaken van mar verdwijning kennen. De toenemende waardering voor het ascetische leven, die eerst al had meegewerkt om de weduwe van haar plaats te verdringen, is mede de oorzaak dat later ook de diacones buiten de gemeente komt te staan. Deze hoogachting van de maagdelijke staat leidde er namelijk toe om reeds meisjes van omstreeks 10, soms zelfs van 5 of 3 jaar als 'maagd' te wijden, hetgeen b.v, door Ambrosius, met een beroep op Psalm 8:3 verdedigd wordt. Daar deze op zo jeugdige leeftijd afgelegde belofte uiteraard groot gevaar liep om later verbroken te worden, moest men deze 'maagden' – ook diegenen van haar, die tot diacones gewijd werden – zoveel mogelijk van de wereld afsluiten en werden zij soms gedwongen om in een vrouwenklooster te gaan. Dat hierdoor het vrouwelijk diaconaat als gemeentedienst grote schade leed, is duidelijk. Ook het geleidelijk verdwijnen van het heidendom, de consolidatie der Kerk als volkskerk en het regel worden van de kinderdoop namen haar bepaalde werkzaamheden uit handen en de clerus deed weinig moeite om nieuwe taken voor haar te zoeken. Andere werkzaamheden der diacones worden weer door nonnen overgenomen, zoals het onderwijs der vrouwelijke jeugd, de ziekenverzorging en het gebed voor het heil der Kerk, zodat tenslotte ook aan haar de grond voor haar bestaan ontnomen is. Het klooster blijkt dus in meer dan één opzicht de doodsoorzaak geweest te zijn van de wouw ingemeentedienst. De naam 'diacones' leeft nog geruime tijd voort, maar inhoud heeft deze nauwelijks meer. In het Oosten verdwijnt zij als overste in het klooster, terwijl zij in het Westen overgaat in de abdis van een stift voor vrouwen. In beide gevallen is zij echter haar 'ambt' in de gemeente kwijt.

Parallel met en tegelijk als stimulans van deze verwijdering der vrouw uit de dienst der Kerk, gaat zich een opinie vormen over de vrouwelijke sexe als zodanig, die een terugval betekent in de vóór-christelijke periode, omdat zij haar als minderwaardig en ongeschikt voor sacrale functies stempelt. De werkelijkheid van het lichaam-van-Christus-zijn der gemeente en de wezenlijke gelijkwaardigheid der sexen 'in Christus' (Galaten 3:28) had de vrouw aanvankelijk de mogelijkheid gegeven om in allerlei richtingen haar charismata ten volle te ontplooien in samenwerking met de man. Maar toch is er in het Christendom, bijna van het begin af, een onderstroming geweest, die zich eerst richtte tegen het huwelijk, maar er uiteindelijk de oorzaak van was, dat de vrouw weer grotendeels in haar vroegere minderwaardigheid teruggedrongen werd, daar zij als het vleselijke, zinnelijke, lagere en tot zonde verleidende schepsel werd gezien, dat tenslotte onbekwaam werd geacht om 'ambten' te vervullen. Slechts enkele momenten van deze ontwikkeling zullen we even aanduiden.

Reeds Tertullianus (± 200) ageert bijzonder scherp tegen de vrouw als zodanig. Hij wil haar het liefst van elk precedent beroven om actief aan de Evangelieverkondiging deel te nemen en noemt daarom b.v. bij Paulus' medewerkers opzettelijk geen vrouwen. Zij moeten, volgens hem 'haar verderfbrengend aangezicht, dat tot in de hemel toe ongelukken veroorzaakt heeft', met een sluier bedekken. Omdat Eva door de slang verleid is, verkeert iedere vrouw voor altijd in een inferioriteitspositie: 'gij zijl de poort, waardoor de duivel binnen kwam', waarbij hij zijn mannelijk superioriteitsgevoel niet kan onderdrukken; 'gij hebt hem (de man) verleid, dien de duivel niet kon aantasten'. De vrouw is een 'mens van de tweede rang' en in deze trant gaat hij nog heel ver door. Door de geweldige invloed, die Tertullianus bezat moesten dergelijke opvattingen wel een noodlottige ontwikkeling in de hand werken. Slechts één uitzondering wordt in de vrouwelijke sexe gemaakt: Maria, altijd maagd. Alles wat de vrouw wordt aangedaan en ontnomen, wordt aan haar weer goedgemaaktt, door haar als Tegenspeelster van Eva te laten fungeren en aan de verlossing te laten meewerken.

Clemens Alexandrinus (± 200) staat ten aanzien van de vrouw nog zo dicht bij het Evangelie, dat hij haar religieus gelijkwaardig en zelfstandig naast de man plaatst, al kan hij dit ook niet consequent volhouden.

Origenes (± 220) is echter al weer in de heidense visie teruggevallen door de opvatting dat menstruatie, geslachtsverkeer, geboorte, kortom het sexuele in het algemeen cultisch verontreinigt, in welk feit zelfs één der hoofdwortels ligt van het priestercoelibaat.

Na deze tijd stoten we in allerlei geschriften regelmatig op velerlei uitspraken, waarin de vrouw in alle opzichten ver ten achter wordt gesteld bij de man. Augustinus (± 400) ziet in de vrouw, misschien wel mede door zijn persoonlijke ervaringen en ondanks zijn eerbied voor Maria en zijn moeder, de gevaarlijke verleidster, die in alles aan de man ondergeschikt dient te zijn i en wier aanblik hij moet vermijden. Soms aarzelt hij bij de vraag of ook de vrouw wel naar Gods beeld geschapen is maar andere malen ontkent hij dit ten stelligste, omdat zij onder de man staat en intellectueel aan hem minderwaardig is. Dit is voor Augustinus dan ook de reden, dat zij geen onderwijs mag geven, niet als getuige mag optreden en ook niet mag zweren, rechtspreken of regeren.

Het Concilie van Orleans (533) baseert het verbod om de vrouw de diaconaatswijding te geven op de 'zwakheid' van haar sexe en dat van Auxerre (578) verbiedt haar om het brood bij het Avondmaal met blote handen aan te pakken, omdat het daardoor verontreinigd zou kunnen worden! De tweede Synode van Macon (585) is berucht door de daar gevoerde discussie over de mening van een bisschop 'dat de vrouw geen mens genoemd kan worden'. De Synode deelt tenslotte deze mening niet, maar het feit, dat zoiets serieus ter sprake kan komen, is tekenend voor de situatie. In 597 vraagt de abt Augustinus nog aan paus Gregorius I op welke tijden de vrouwen wèl en niet aan de communie mogen deelnemen.

Deze ontwikkeling in de opinie over de vrouw vindt min of meer haar afsluiting indejyisie in de visie van Thomas van Aquino (± 1250), die haar biogenetisch, qualitatif en functioneel minderwaardig aan de man acht. Volgens hem is de man 'principe en doel der vrouw' en zij is 'iets toevalligs en gebrekkigs' in de schepping. Ook intellectueel staat zij beneden de man, om welke reden hij haar de leermacht ontzegt. Daar zij 'in een staat van onderwerping en dienstbaarheid' verkeert, is zij ook onbevoegd tot de regeermacht. Omdat het sacrament der wijding een 'verheven rang' verleent, kan tenslotte ook geen enkele vrouw geordineerd worden. Zo wordt zij op deze gronden van het 'ambt' in de Roomskatholieke Kerk uitgesloten, hetgeen tot uitdrukking wordt gebracht in een artikel van het Kerkelijk Wetboek: 'alleen een gedoopte man kan geldig geordineerd worden'.

Een samengaan van alle genoemde factoren heeft tenslotte tot gevolg gehad, dat de eigensoortige, maar gelijkwaardige plaats der vrouw naast de man werd ondergraven en zij geen dienst in de gemeente meer had. In de Middeleeuwen wordt de vrouw naar bijbelse normen zeer sterk ondergewaardeerd, ook door de Kerk, die beter had moeten weten. De Renaissance heeft hierin slechts voor een kleine kring van vrouwen verandering gebracht. De ideaal-vrouw der Middeleeuwen staat niet meer in de wereld, maar woont achter dikke kloostermuren, al zijn er natuurlijk individuele uitzonderingen.

Samenvattend kunnen wij enkele dingen concluderen.

Van het begin af heeft de Kerk het charisma er vrouw voor profetie, verkondiging, onderricht, zending, diaconaat enz. dankbaar aanvaard. Ook na het ontstaan van de kerkelijke hiërarchie bleef de vrouw nog een tijdlang een 'ambt' behouden, als 'weduwe' en 'diacones', waarvan de eerste ongeveer op de trap van de presbyter (ouderling) staat, terwijl de diacones soms op gelijke hoogte met de diaken, soms ook als een geheel eigen ambt wordt gezien.

Waarschijnlijk heeft de vrouw ook de sacramenten bediend, maar zij is al spoedig hiervan uitgesloten, omdat de Kerk ontstellend snel sacramentalistisch ging denken. Voor de offerdienst aan het altaar is cultische reinheid nodig en omdat de vrouw hieraan periodiek niet voldoet is het 'tegen de natuur' dat de vrouw de sacramenten bedient.

Gaan wij tenslotte de oorzaken van het verdwijnen der vrouwen-diensten in de gemeente na, dan blijken deze grotendeels van clericale, hiërarchische en cultische, m.a.w. van niet-bijbelse aard te zijn. Het 'ambt' wordt het monopolie van enkelingen, omdat het charisma niet meer de dienst schept, maar het ambt' de Geest garandeert. Naast de 'leek' in het algemeen verdwijnt door deze ontwikkeling ook de charismatisch begaafde vrouw uit de dienst der gemeente. De toenemende ascetische stroming doet de weduwe verdwijnen, terwijl het klooster de diacones uit de gemeente wegzuigt. Met dit alles gepaard gaat een toenemend denigrerend oordeel over de vrouw. Hoe verder de Kerk zich van de Schrift verwijderde, des te kleiner werd de plaats, die de vrouw in de gemeentedienst innam, totdat zij er tenslotte geheel uit verdween.